Rheoli ac adfer

Mae cynefinoedd dŵr croyw yn llefydd bregus ac yn aml yn anos i ofalu amdanyn nhw na chynefinoedd ar y tir. Er mwyn cynnal yr amodau sy’n eu cadw’n iach, mae yna alw di-baid am gyflenwad cyson o ddŵr ffresh, glân – angen sy’n gorfod cael ei ateb yn brydlon, pan fydd fwyaf o’i eisiau. Mae bygythiadau o gyfeiriad pobl, llygredd a rhywogaethau dieithr yn golygu fod y broses adfer yn araf a phoenus, unwaith y bydd difrod wedi’i wneud.

Er enghraifft, mae afonydd yn dibynnu ar lifogydd y gaeaf i gael gwared ar silt. Bydd cynnydd sydyn yn lefelau afonydd yn annog pysgod mudol i symud yn uwch i fyny’r afon. Mae lefelau isel o ddŵr hefyd yn bwysig – bydd planhigion fel swigenddail a dŵr-lyriad nofiadwy yn blodeuo yn ystod y cyfnodau sych hyn.

Bydd pob cynefin dŵr croyw yn cael ei fwydo gan ddŵr glaw o’r tir o’i gwmpas. Gall y glaw lifo’n uniongyrchol i mewn i nentydd, neu gall dreiddio’n araf, yn gweithio’n raddol trwy bridd a chreigiau hydraidd, yn ddŵr croyw sy’n llifo i mewn i afonydd a llynnoedd.

Yn ystod y broses hon bydd yn toddi deunyddiau eraill, neu’n cymysgu â nhw. Bydd yn codi mwynau a maetholion o’r pridd, olew o wyneb y ffordd, taninau o ddeiliach a darnau o ddeunydd gwastraff a silt.

Mae hyn yn golygu fod y dŵr yn ein hafonydd a’n llynnoedd yn adlewyrchu’r defnydd a wneir o’r tir o’u cwmpas.

Fel erioed, mae gweithgareddau pobl – wrth dynnu dŵr, gwaredu carthion, amddiffyn rhag llifogydd, hamddena a physgota – i gyd yn cael effaith uniongyrchol ar amgylchedd y dŵr. Ac mae bygythiadau sylweddol eraill i’w cael o lygredd anuniongyrchol a rhywogaethau dieithr.

Unwaith y byddan nhw wedi eu difrodi, mae’n ddrud, yn araf a llafurus i adfer dyfroedd croyw.

Mae llawer o lynnoedd ac afonydd yr ucheldir yn dal i ddioddef effeithiau ecolegol y glaw asid a syrthiodd yn yr 1970au a’r 1980au, ac efallai y cymer hi ganrif iddyn nhw gael eu hadfer yn llwyr.

Mae rhai hefyd wedi eu llygru gan fetalau trwm, fel copr, plwm a thun – gwaddod canrifoedd o gloddio am fetalau yng Nghymru.