Cynefin hynafol - coetiroedd

Wedi’r Oes Iâ ddiwethaf, byddai’r rhan fwyaf o Gymru o dan goed – nid blanced ddi-dor o goed, ond tirwedd glytiog, gymhleth yn cynnwys llynnoedd a chorsydd a chopaon agored.

Byddai’r bylchau yn y coed yn newid patrwm wrth i goed gwympo yn y gwynt neu oherwydd clefydau a thân, yn ogystal ag oherwydd effeithiau pobl ac anifeiliaid mawr.

Tros filoedd o flynyddoedd, mae pobl wedi clirio’r coedwigoedd a throi’r tir at ddefnydd arall, gan greu’r patrwm presennol o glytiau o goed o fewn tirwedd agored. Mae pob coetir wedi ei newid i ryw raddau neu’i gilydd trwy reolaeth, felly does yr un yn gwbl naturiol neu ddilychwin.

Coetiroedd heddiw

• Mae holl goetiroedd Cymru yn gorchuddio tua 13% o arwynebedd y tir.
• Mae tua 9% yn blanhigfeydd o goed tramor, megis pyrwydd Sitca.
• Mae llain na thraean o’r coedwigoedd, neu 4% o’r tir, yn goed brodorol. Yr enw ar y rhain yw coetiroedd lled-naturiol.

Mathau o goetiroedd

Mae gan Gymru rychwant eang o wahanol fathau o goetiroedd, a’r rheiny’n dangos amrywiaeth hyn natur y pridd, yr hinsawdd a lleithder.

Coedydd derw yw’r mwyaf cyffredin, yn tyfu ar briddoedd cymharol asid ym mhob rhan o Gymru. Dewr yw’r coed amlycaf, ond mae bedw a chriafol hefyd yn gyffredin, gyda chelyn a chyll yn tyfu islaw.

Yn aml, prin yw’r planhigion blodeuog (enghreifftiau nodweddiadol yw llus, grug a grugwellt main) ond, lle bo lefelau uchel o law, gall y coetiroedd hyn fod yn doreithiog gyda llond y lle o fwsogl, llysiau’r afu a rhedynnau.

Ar bridd cyfoethocach y bydd coedydd cymysg yn tyfu, gyda’r coed yn cynnwys onn a masarn, gyda llwyfenni weithiau, a chriafol, derw a bedw. Yn aml bydd haen is gyfoethog o goed cyll, piswydd, masarn bach, corswig ac yw.

Gall y coedydd hyn fod yn gyforiog o flodau, gyda bresych y cŵn, craf y geifr, briallu a chlychau glas.

Mae’r ffawydden yn goeden frodorol yn ne-ddwyrain Cymru a bydd y cysgod dwys a’r gwastraff o tan i yn golygu mai ychydig goed eraill sy’n tyfu o’i chwmpas. O ganlyniad, mae coedydd ffawydd yn dueddol o fod yn fwy agored.

Bydd coetiroedd gwlyb yn tyfu yn unrhyw le sydd o dan ddŵr trwy’r amser neu yn gyson, megis ymylon llynnoedd, corsydd, siglenni a glannau afonydd. Gwern, helyg neu fedw yw’r coed fel arfer, gydag amrywiaeth cyfoethog o blanhigion ar y ddaear.
 

Bygythiadau i goetiroedd

Er mai anaml y bydd coetiroedd cyfan yn cael eu torri y dyddiau hyn, mae bygythiadau eraill:

• Adeiladu ffyrdd a datblygiadau eraill – os bydd coetiroedd yn cael eu darnio, fydd rhai anifeiliaid a phlanhigion ddim yn goroesi.
• Pori – mae gormod o bori’n rhwystro coed newydd rhag tyfu; os nad oes digon o bori, bydd tyfiant yn cael ei dagu. Mae niferoedd cynyddol o geirw’n broblem mewn rhai ardaloedd.
• Rhywogaethau tramor – gall rhywogaethau dieithr oresgyn coetiroedd a gwneud drwg i’r bywyd gwyllt sydd yno eisoes. Mae rhododendron yn enghraifft glasurol, yn tyfu’n gryf yng nghoedydd derw’r ucheldir gan dagu bron bopeth arall.
• Rheoli – bydd coetiroedd yn dioddef oherwydd esgeulustod neu reoli rhy ddwys.

Gwarchod y coetiroedd

Bydd enghreifftiau o fathau penodol o goetir yn cael eu diogelu o fewn safleoedd sydd wedi eu gwarchod, megis Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig, ac mae polisïau, grantiau a chynlluniau eraill i annog rheoli da.

Mae’r Cyngor Cefn Gwlad yn gweithio gyda phartneriaid i ddatblygu ac adfer coetiroedd ar raddfa fawr. Y nod yw adfer coetiroedd sydd wedi eu darnio a helpu i leihau rhai o effeithiau newid yn yr hinsawdd.