Trefdraeth a Charningli

Mae bwrdeistref canoloesol bychan Trefdraeth ar lannau deheuol aber Afon Nyfer o fewn Bae Trefdraeth ar y prif lwybr arfordirol o Aberteifi i Dŷ Ddewi yng ngogledd Sir Benfro.

Crynodeb

_{Hawlfraint y Goron:CBHC}

Rhif cyf: HLW (D) 15

Map AO: Landranger 145

Awdurdod unedol: Sir Benfro

I’r de o’r gwastadedd arfordirol sydd rhwng 50 a 100m o uchder, esgynna’r tir yn serth i gopaon Carningli sydd 347m ac sy’n goruchafu dros rostir agored bryniau gogleddol y Preseli. Mae’r amgylchedd naturiol trawiadol hwn a’r diffyg datblygiad ar raddfa fawr yn y dref a’r ardal o’i chwmpas yn ystod y cyfnodau ôl-ganoloesol a modern, yn golygu bod y topograffi canoloesol wedi goroesi’n dda a bod elfennau cydrannol arglwyddiaeth ganoloesol y Gororau — tref, caeau, melinau, tir pori comin — naill ai wedi’u ffosileiddio yn y tirwedd presennol neu’n parhau fel elfennau gweithiol.

Mae’r tirwedd Eingl-Normanaidd yma a grëwyd gan arglwyddi Fitzmartin o Gemaes yn gorwedd dros dirwedd cynharach, brodorol Cymreig o aneddiad gwasgaredig, er nad yw wedi’i guddio’n llwyr. Mewn rhai ardaloedd, mae’r ffin bresennol rhwng tir fferm amgaeëdig a rhostir agored wedi encilio o derfynau amaethu cynt, gyda cyn gaeau yn parhau ar y naill ochr i lwybrau sy’n arwain i’r ardaloedd pori agored. Mewn eraill, mae llawer o gaeau bychain sgwâr a bythynnod yn cynrychioli tresmasiad diweddar ar rostir agored yn y 1830au a’r 1840au, cyfnod cythryblus o brinder ac awch am dir, a wellwyd yn rhannol gan allfudo.

Yn uwch i fyny’r llethrau dros lwyfandir islaw creigiau garw Carningli ceir cylchoedd cytiau ac amgaeadau cysylltiedig, gyda ffiniau ymledol y tybir eu bod yn dyddio o’r cyfnod cynhanesyddol. Nid yw amgaeadau waliau sych Carn Ingli yn cydymffurfio â mathau o fryngaerau safonol Oes yr Haearn ac mae dyddiad Neolithig wedi cael ei awgrymu. Yn ddiweddar ymgymerwyd ag astudiaeth aml-ddisgyblaethol mewn technegau mapio modelu tir dros Gomin Carningli, a ysbrydolwyd yn rhannol gan waith cynharach oedd yn cynnwys mapio nodweddion archaeolegol yn fanwl o luniau ar osgo o’r awyr o lethrau gogleddol Bryniau Preseli, sef project a amlygodd y cyfoeth o olion archaeolegol yn yr ardal ac a ddangosodd ei hadnoddau cudd sylweddol ar gyfer dadansoddi pellach.

Mae disgrifiad llawn o'r ardal dirwedd yma wedi ei gyhoeddi ac ar gael yn awr i'w lawrlwytho fel pdf o fewn yr adran Erthyglau Cysylltiedig isod.

Prif ddynodiadau:

Mae’r ardal yn gyfan gwbl o fewn Parc Cenedlaethol Arfordir Sir Benfro ac Ardal Amgylchedd Arbennig y Preseli. Mae’r ardal yn cynnwys : rhan o Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig Comin Carningli; Safle Gwarchodaeth siambr gladdu Neolithig Carreg Coetan Arthur; Henebion Cofrestredig gwersyll Carn Ingli a Chastell Trefdraeth (y darnau heb breswylwyr); Ardaloedd Cadwraeth Trefdraeth, a Threfdraeth a’r Parrog.

Meini prawf: 2, 3

Cynnwys ac arwyddocad:

Mae’r bloc anghysbell o uwchdir a ganolir ar Garningli ar ben gogledd-orllewinol Bryniau Preseli yn cynnwys cyfoeth o olion archaeolegol hynafol ac olion eraill, gyda rhai ohonynt yn parhau fel elfennau gweithiol yn y tirwedd heddiw, a’r cyfan yn cynrychioli defnydd a threfniant amrywiol o’r tir o’r cyfnodau cynhanesyddol, canoloesol a diweddarach.

Mae’r ardal yn cynnwys:

henebion cynhanesyddol defodol ac angladdol, safleoedd amddiffynnol, aneddiadau a chyfundrefnau caeau, oll wedi goroesi’n dda; castell canoloesol, tref a bwrdeistref Trefdraeth; amgaeadau ac aneddiadau gwasgaredig o’r ôl-ganoloesoedd a chyfnod diweddarach.