Safleoedd a Thirweddau Arbennig Cymru

Cafodd tua 30% o dir a dyfroedd Cymru ei ddewis yn dirweddau a safleoedd arbennig – naill ai oherwydd eu bywyd gwyllt, harddwch eu golygfeydd neu eu gwerth daearegol.

Mae rhai yn safleoedd lle mae cadwraeth yn fater o gyfraith, ac eraill – sy’n aml yn cyd-daro â’r safleoedd cyfreithiol – wedi cael eu dewis i’w rheoli’n sensitif, oherwydd eu bod yn safleoedd naturiol gwych.

                     

Tirweddau wedi’u gwarchod

Tirweddau arbennig – dan gyfraith y DU

Parciau Cenedlaethol – Ardaloedd eang sy’n cael eu dynodi trwy gyfraith i warchod ansawdd nodedig eu tirwedd ac i hybu gweithgareddau awyr iach. Mae gan Barciau Cenedlaethol eu Hawdurdodau eu hunain, sy’n rheoli cynllunio. Tri sydd yng Nghymru.

Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol (AHNE) – Ardaloedd wedi eu gwarchod trwy gyfraith oherwydd nodweddion arbennig eu tirwedd, bywyd gwyllt, daeareg a daearyddiaeth. Maen nhw’n cael eu gwarchod fwy nag ardaloedd eraill o fewn y broses gynllunio ac, o ran tirwedd a golygfeydd, maen nhw’n gyfwerth â Pharciau Cenedlaethol. Mae gan Gymru bump AHNE.

Tirweddau arbennig eraill

Arfordir Treftadaeth – Darnau o arfordir nodedig a dilychwin, fel arfer dan ofal awdurdodau lleol. Mae’r 14 darn yn cynnwys bron hanner holl arfordir Cymru.

Tirweddau hanesyddol – Yn aml, gall tirweddau ddangos sut y mae ardaloedd a chymunedau wedi datblygu tros y canrifoedd. Mae’r enghreifftiau gorau sydd wedi goroesi wedi eu nodi a’u cynnwys ar gofrestr. Does dim gwarchodaeth arbennig ar y rhain ond bwriad y gofrestr yw tynnu sylw at werth y tirweddau yma pan fydd ceisiadau cynllunio a datblygiadau’n cael eu hystyried.

 

Safleoedd wedi’u gwarchod

Safleoedd arbennig – trwy gyfraith y DU

Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGAu) – Dyma gonglfeini’r gwaith o warchod bywyd gwyllt a chynefinoedd yng Nghymru, a hynny trwy gyfraith. Mae mwy na 1,000 ohonyn nhw.

Gwarchodfeydd Natur Morol – Is-ddeddfau arbennig sy’n gwarchod unig Warchodfa Natur Forol Cymru. Mae’r rhain yn gwarchod cynefinoedd morol pwysig, bywyd y môr a nodweddion arbennig ar y glannau a gwely’r môr.

Safleoedd Natura 2000 – trwy Orchmynion y Comisiwn Ewropeaidd

Ardaloedd Cadwraeth Arbennig (ACA) – Rhwydwaith o safleoedd ar draws yr Undeb Ewropeaidd sydd wedi eu gwarchod yn ddwys ac a fydd yn gwneud cyfraniad pwysig at warchod rhai o’r 189 math o gynefin a’r 788 rhywogaeth sydd wedi eu dewis i’w gwarchod. Gall ACAu fod ar y tir, ar y glannau neu allan yn y môr. Mae 89 ACA neu ddarpar ACA yng Nghymru.

Ardaloedd Gwarchodaeth Arbennig (AGA) – Safleoedd sydd wedi eu gwarchod yn ddwys i geisio diogelu adar prin, bregus ac ymfudol, yn unol â Gorchymyn Adar y Comisiwn Ewropeaidd. Mae gan Gymru 16 AGA a’r rheiny i gyd yn SoDdGAu ac wedi eu gwarchod felly.

 

Safleoedd arbennig – trwy gytundebau rhyngwladol

Gwlyptiroedd o Bwysigrwydd Rhyngwladol – Yr enw ar y rhain yw Safleoedd Ramsar, oherwydd y dref yn Iran lle y cafwyd cytundeb rhyngwladol i warchod gwlyptiroedd pwysig a bregus, a’r rheiny’n amrywio o gorsydd a mawnogydd i ddŵr agored. Mae pob un o’r 10 Safle Ramsar yng Nghymru yn SoDdGA ac yn cynnwys planhigion ac anifeiliaid prin. Mae rhai’n arbennig o bwysig am adar y dŵr.

Gwarchodfeydd Biosffer – Mae gan Gymru un o’r gwarchodfeydd rhyngwladol hyn sydd wedi’u creu er mwyn astudio sut y bydd gweithgareddau dyn yn effeithio ar yr amgylchedd lleol. Mae’n rhan o gadwyn fyd‑eang o dan adain UNESCO.

Gwarchodfeydd Biogenetig – Rhwydwaith Ewropeaidd o warchodfeydd i ofalu am blanhigion, anifeiliaid a llefydd naturiol a all fod yn gyffredin mewn un wlad ond sy’n brin mewn gwledydd eraill. Eu nod yw gwarchod cronfa o ddeunydd genetig o’r fath ar gyfer y dyfodol. Rhaid i safleoedd fod wedi eu dynodi yn SoDdGA neu debyg. Mae gan Gymru un o’r rhain.

 

Safleoedd arbennig eraill

Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol – Yr enghreifftiau cenedlaethol gorau o gynefinoedd, daeareg a bywyd gwyllt, neu gyfuniad o’r rhain. Maen nhw yn eiddo i’r Cyngor Cefn Gwlad neu’n cael ei lesio ganddo, neu yn eiddo i gyrff cadwraeth eraill. Mae’n bosib ymweld ag amryw o’r 66 sydd yng Nghymru.

Gwarchodfeydd Natur Lleol – Awdurdodau lleol sy’n sefydlu’r rhain, gyda nodweddion sy’n bwysig yn lleol. Maen nhw’n cyfuno cadwraeth gyda chyfleoedd i fwynhau byd natur. Mae 53 yng Nghymru.