Cynnwys

Y Berwyn

Mae Gwarchodfa Natur Genedlaethol y Berwyn yn cynnwys ehangder o bron 8,000 hectar o rostir uchel – bron draean o’r 24,000 hectar o wychder y Berwyn i gyd.

Mae’r Warchodfa oddi mewn i SoDdGA ac Ardal Gwarchodaeth Arbennig y Berwyn, yn ogystal ag Ardal Cadwraeth Arbennig Berwyn a De Clwyd.

Cyfeirnod Grid: SH942239 Maint: 7919.76 hectarau

yn ôl i’r map

Ymweld

Mae’r Warchodfa’n cynnwys saith llecyn gwahanol ar y mynydd.

Y rhan mwyaf yw Gwarchodfa Dŵr Hafren Trent/y Gymdeithas Frenhinol i Warchod Adar (RSPB) uwch llyn Efyrnwy (llyn Llanwddyn) – sy’n cynnwys tua 4200 hectar.

Yr ail yw Gwarchodfa Natur Genedlaethol y Palé, sydd dan reolaeth y Cyngor Cefn Gwlad ac yn cynnwys 3800 hectar hyd brif grib y Berwyn,

At hynny, mae’r Cyngor hefyd yn rheoli gweddill y Warchodfa, sef:

Buarth Yr E (37 hectar)
Hafod Hir (35 hectar)
Drum ddu (20 hectar)
Pen y Gelli (137 hectar)
Nant Y Dugoed (166 hectar)

_{Llun ⓗCCGC}

Tra bod y Berwyn yn bwysig am ei gynefinoedd a’i fywyd gwyllt, mae ganddo hefyd dreftadaeth archeolegol gyfoethog gydag olion hynafol, beddrodau, tai llwyfan a chorlannau defaid ar wasgar yn y dirwedd.

_{Llun ⓗCCGC}

Mae’r rhostir yn dir mynediad agored. Cofiwch fod y ddaear yn anodd i gerdded arni, gyda llecynnau serth o dan orchudd trwchus o rug a mawnogydd. Yn y gwanwyn a’r haf, gofynnir i ymwelwyr wylio rhag adar sy’n nythu ar y ddaear ac i gadw cŵn ar dennyn.

Sut i gyrraedd

Mae sawl mynedfa ffordd i mewn i’r Warchodfa ac ar ei thraws. Yn yr adran ogleddol, mae’r rheiny’n cynnwys:

CCW Prif Warchodfa Berwyn – Palé

Pistil Rhaeadr:
Mae Pistyll Rhaeadr tua 7 cilomedr (5 milltir) i’r gogledd-orllewin o Lanrhaeadr-ym-Mochnant, ar y B4580, ym mhen pellaf ffordd gefn. Mae cyfleusterau parcio a chaffi ger y Pistyll (er nad y Cyngor Cefn Gwlad sy’n eu rheoli).

Llandrillo:
Mae Llandrillo ar y B4401 rhwng Y Bala a Chynwyd. Mae parcio ar gael a dyma fan cychwyn tro poblogaidd hyd “Heol Y Berwyn”.

Milltir Gerrig:
Gallwch ei chyrraedd o’r B4391 tua 19 cilomedr (12 milltir) i’r dwyran o’r Bala, ar y man uchaf ar y ffordd. Mae parcio ar gael. Dilynwch y llwybr at y rhodfa goed a byddwch yn cyrraedd crib y mynydd.

Hendwr:
Wrth fynd tua’r dwyrain, trowch i’r chwith ger y ciosg teleffon gyferbyn â maes carafannau Hendwr, filltir i’r gogledd o Landrillo. Gyrrwch i fyny’r bryn a theithio am tuag 800 metr (1/2 milltir) at fan lle mae modd parcio.

_{Llun ⓗCCGC}

Dŵr Hafren Trent/RSPB Gwarchodfa’r Berwyn –Llyn Efyrnwy

O Lanfyllin, ewch hyd y B4393 i Lanwddyn. Ewch ymlaen hyd y B4393 at y llyn. Wrth yr argae, trowch i’r chwith ac yna i’r chwith eto ar ben arall yr argae

_{Llun ⓗCCGC}

Cludiant Cyhoeddus
Yn anffodus, does dim trafnidiaeth gyhoeddus sy’n mynd yn uniongyrchol i’r Warchodfa.

I gael gwybodaeth am fysys i’r pentrefi sy’n cael eu crybwyll uchod, cysylltwch â Traveline Cymru on 0871 2002233 neu edrychwch ar www.traveline-cymru.org.uk

Cyfleusterau

Does dim cyfleusterau ar Warchodfa’r Cyngor Cefn Gwlad. Mae toiledau cyhoeddus yn Llandrillo, Llangynog a Llanrhaeadr ym Mochnant.

Ar Warchodfa Hafren Trent/RSPB yn llyn Efyrnwy, mae toiledau a chyfleusterau lluniaeth ger yr argae.

Pwy sy’n gofalu amdani?

Y Cyngor Cefn Gwlad sy’n gofalu am warchodfa’r Cyngor.

Gallwch gysylltu â ni trwy linell ymholiadau’r Cyngor ar 0845 1306229 neu trwy e-bost ar ymholiadau@ccw.gov.uk. Gallwch hefyd ysgrifennu atom yn y cyfeiriad sydd o dan ‘Cysylltu â’r tîm’.

RSPB Cymru sy’n rheoli Gwarchodfa Llyn Efyrnwy. Mae modd cysylltu â nhw ar y ffôn ar 029 2035 3000.

Bywyd gwyllt

_{Llun ⓗCCGC}

SoDdGA y Berwyn yw’r ardal fwyaf o rostir grug yng Nghymru ac mae’n ymestyn o Langollen yn y gogledd i Langollen yn y de.

Mae’r ardal yn enwog oherwydd ei chynefinoedd rhostir grug tir uchel, sy’n cynnwys mannau nythu i adar y tir uchel ac adar ysglyfaethus – yn ogystal â llawer o blanhigion anghyffredin a phrin.

Mae gan y SoDdGA unarddeg o nodweddion arbennig, sy’n cynnwys:

Gorgors
Yn y mawn dwf, mae gorgorsydd i’w cael ar gribau a llwyfandiroedd y Berwyn. Mae’r corsydd yn nodedig am blanhigion sy’n dibynnu ar bridd sy’n barhaol wlyb.

_{Llun ⓗCCGC}

Mae’r rhain yn cynnwys sawl math o fwsogl sy’n creu mawn – migwyn – tra bod grug a phlu’r gweunydd yma hefyd – yn gymysg â rhywogaethau megis chwys yr haul, llafn y bladur a’r enwocaf o’r cyfan, llwyn mwyar y Berwyn.

Mae dwy rywogaeth brin arall – andromeda’r gors a’r hesgen eurwerdd lefn – hefyd i’w cael yma.

Cafodd y mawn sydd o dan lystyfiant arwynebol y mynyddoedd ei ffurfio tros filoedd o flynyddoedd ac mae’n cynnwys o’i fewn weddillion planhigion ac anifeiliaid sy’n gofnod unigryw a manwl o newid amgylcheddol yn yr ardal.

Mae’r gwaddol yma yn werthfawr iawn i ymchwilwyr ac yn gallu dweud llawer wrthon ni am esblygiad Cymru ers diwedd Oes yr Iâ. Maen nhw hefyd yn cynnig gwybodaeth am dueddiadau’r hinsawdd yn y gorffennol.

Mae cadw’r mawn yn bwysig iawn, gan ei fod yn gronfa sylweddol o garbon naturiol. Os bydd yn dirywio trwy sychu, bydd y storfa hon o garbon caeth yn cael ei ollwng i’r amgylchedd, gan gyfrannu’n sylweddol at gynhesu byd-eang.

Rhostir sych

Mae’r llecynnau o rostir sych i’w gweld fel arfer ar lethrau mwy serth a sychach y Berwyn. Cymysgedd o lus a grug yw’r prif blanhigion.

Mae’r cymunedau naturiol hyn yn cael eu creu a’u cynnal trwy reoli gofalus, sy’n cynnwys pori, llosgi ac, yn y degawdau diweddar, torri.

Adar Nythu’r Ucheldir

Mae rhostiroedd a glaswelltiroedd y mynyddoedd yn gartref i amrywiaeth eang o adar yr ucheldir. Y Berwyn yw un o gadarnleoedd olaf y rhywogaethau hyn yng Nghymru.

Mewn ardaloedd eraill, mae’r adar hyn wedi diflannu wrth i’w cynefinoedd rhostir gael eu dinistrio gan welliannau amaethyddol a phlannu coed bythwyrdd.

Ymhlith y rhywogaethau mwyaf nodedig, mae:

Cudyll bach
Boda tinwen
Hebogiaid tramor
Y barcud

Mae’r adar hyn yn bwysig iawn, yn genedlaethol a rhyng-genedlaethol, gan eu bod yn cynnwys cyfran uchel o holl boblogaethau’r adar hyn yng Nghymru a’r Deyrnas Unedig.

Ymhlith adar nodweddiadol eraill yr ucheldir sy’n nythu ar y Berwyn, mae:

_{Llun ⓗCCGC}

Grugieir coch
Grugieir du
Cwtiad aur
Gïach, pibydd y mawn
Cylfinir
Tylluan glustiog
Crec yr eithin
Clochdar y cerrig
Tinwen y garn
Mwylachen y mynydd
Cigfran

Mae llawer o’r rhywogaethau naill ai yn byw ar y mynyddoedd trwy’r flwyddyn neu’n mudo yno i nythu a magu eu cywion yn y grug. Mae eraill yn nythu mewn mannau eraill ond yn dibynnu ar y rhostiroedd am hela a bwyd.

Mae’r Berwyn hefyd yn cynnwys amrywiaeth o gynefinoedd pwysig eraill:

Clogwyni, sgri a chwareli sydd oll yn gartref i gymunedau o adar nythu, megis mwyeilch y mynydd, cigfrain a hebogiaid tramor, yn ogystal â phlanhigion prin megis briweg Gymreig.

Mae coetiroedd a’u hymylon yn gynefinoedd pwysig ar gyfer adar megis grugieir du ac mae un o’r ychydig boblogaethau o’r gwyfyn prin, y gliradain Gymreig, yn goroesi mewn rhai mannau cyfyng iawn ym Meirionnydd a rhannau deheuol y Berwyn. Mae’r gwyfyn yn treulio’i gyfnod cynnar yn lindysyn y tu mewn i goed bedw mawr llawn-dwf.

Yn ogystal â’r nodweddion hyn, mae gan y Berwyn rychwant o gynefinoedd eraill sy’n gartref i amrywiaeth cyfoethog o fywyd gwyllt.

Mae’r rhain yn cynnwys ardaloedd eang o laswelltir heb ei drin, llynnoedd, nentydd, rhedyn a phrysgwydd. Mae’r gymysgedd hon o gynefinoedd, ynghyd â gorgors a rhostir, yn rhan allweddol o ecosystem yr ucheldir.

ERTHYGLAU PERTHNASOL

GWELER HEFYD...

Mapiau Mynediad i Gefn Gwlad
I gael map mwy manwl o’r ardal yn dangos gwybodaeth am fynediad, gan gynnwys: llwybrau wedi’u hyrwyddo, llwybrau cenedlaethol a thir mynediad CGHT (CROW).

Map o Ardaloedd Gwarchodedig
I gael map mwy manwl o’r ardal a’r Warchodfa Natur Genedlaethol, yn ogystal â safleoedd arbennig ychwanegol, gan gynnwys: Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ac ardaloedd tirwedd fel Parciau Cenedlaethol.